Trafik Sıkışıklığı ve Hava Kirliliği: Tıkanıklık Fiyatlandırması Çözüm Olabilir mi?

Günümüzde, şehirlerde yaşayan bireylerin karşılaştığı en büyük sorunlardan biri trafik sıkışıklığı ve buna bağlı olarak artan hava kirliliği olarak öne çıkmaktadır. Bu sorunlar ekonomik kayıpların yanı sıra çevresel ve sağlık sorunlarına da yol açmaktadır. Trafik sıkışıklığının azaltılması ve hava kalitesinin iyileştirilmesi için etkili çözümler aranmaktadır. Bu çözümlerden biri de trafik tıkanıklık fiyatlandırması politikası yer almaktadır.

Fotoğraf: Şişli Akşam Trafiği. Durmuş Kavcıoğlu (2020), Unsplash.

Trafik Sıkışıklığı Nedir?

Trafik sıkışıklığı, günümüz modern şehir yaşamının kaçınılmaz bir sonucudur. Arabaların yaygınlaşmasıyla birlikte, şehirlerdeki araç trafiği artmakta ve bu da yolların kapasite sınırlarını aşarak tıkanıklığa neden olmaktadır. Özellikle, 20. yüzyılın başlarında Ford’un T Modeli gibi araçların üretiminin artmasıyla, 1895 yılında Amerika’da kayıtlı otomobil sayısı 4 iken bu rakam 1900 yılında 8000’e yükselmiştir. Benzer şekilde İngiltere’de de 20. yüzyıl boyunca motorlu taşıt sayısında ciddi artışlar yaşanmıştır. Amerika Birleşik Devletleri Ulaştırma Bakanlığı’na göre trafik sıkışıklığı iki ana türde ortaya çıkıyor: tekrarlayan ve tekrarlamayan.

Tekrarlayan trafik sıkışıklığı, her gün düzenli olarak meydana gelen ve yolların fiziksel olarak daha fazla aracı kaldıramadığı durumlarda ortaya çıkar. Bu durum, genellikle sabah ve akşam iş saatlerinde yaşanan yoğunluklarla kendini gösterir. Diğer yandan, tekrarlanmayan tıkanıklık, ani aksaklıklar veya dış etkenlerden kaynaklanan geçici sorunlarla ilişkilendirilir. Kötü hava koşulları, kaza gibi anlık durumlar, trafik akışını olumsuz etkileyerek geçici tıkanıklıklara yol açabilir.

Trafik Sıkışıklığının Etkileri

  • Acil Durum Müdahalelerinin Gecikmesi: Trafik sıkışıklığı, acil durum araçlarının, özellikle yangın söndürme araçlarının ve ambulansların hızlı bir şekilde olay yerine ulaşmasını engelleyebilir. Bu gecikmeler, yangınla mücadeleyi zorlaştırabilir, hayati öneme sahip tıbbi müdahalelerin zamanında gerçekleştirilmesini engelleyebilir ve suç olaylarına hızlı bir şekilde müdahale edilmesini engelleyebilir. Her geçen saniye, bir canın kurtarılması veya kaybedilmesi anlamına gelebilir.
  • Hava Kalitesinin Bozulması: Çoğu araç, egzozlarından çeşitli kirleticileri atmosfere salar. Bu kirleticiler, hava kalitesini olumsuz etkileyerek sağlık sorunlarına neden olabilir. Özellikle otoyol yakınlarında yaşayan topluluklar, hava kirliliğinin yoğun olduğu bölgelerde yaşarlar. Bu durum, solunum yolu hastalıklarının artmasına, astım oranlarının yükselmesine ve genel sağlık durumunun kötüleşmesine yol açabilir. Ayrıca, küresel sera gazı emisyonlarının beşte biri ulaşım sektöründen kaynaklanmaktadır, bu da iklim değişikliğine katkıda bulunur.
  • Stres ve Psikolojik Etkiler: Uzun süren trafik sıkışıklıkları, sürücülerde ve yolcularında stres ve sinirlilik hissini artırabilir. Uzun süreli oturma ve hareketsizlik, fiziksel rahatsızlıklara ve uykusuzluğa neden olabilir. Bu da sürücülerin dikkatini dağıtabilir ve trafik kazalarına yol açabilir. 
  • Kent Yaşamına ve Toplumsal Bağlara Etkisi: Yıllar boyunca devam eden ve araç trafiğini önceliklendiren kent planlama yaklaşımı, sokak ve mahalle hayatının kaybına, kent sakinlerinin kentleriyle olan bağlarının zayıflamasına, kamusal güvenlik sorunlarının artmasına, insanların çevrelerinde izole hale gelmesine ve özel araca sahip olmayan veya ulaşım imkanları kısıtlı olan grupların hareketlilik açısından sınırlanmasına neden olmuştur.
  • Ekonomik Kayıplar: Trafik sıkışıklığı, ekonomik açıdan geniş kapsamlı olumsuz etkilere sahip bir sorundur. İş gücünün verimliliğini azaltarak şirketlerin üretim süreçlerini etkiler, taşıma maliyetlerini artırır ve ticaretin akışını aksatabilir. Ayrıca, yatırım ve inovasyonu engelleyerek uzun vadede ekonomik büyümeyi kısıtlar. Teksas Ulaştırma Enstitüsü, 2000 yılında en büyük 75 metropol alanının 3,6 milyar araç-saat gecikme yaşadığını ve bunun 5,7 milyar galon boşa harcanan yakıt ve 67,5 milyar dolarlık üretkenlik kaybına neden olduğunu tahmin etmiştir.

Tıkanıklık Fiyatlandırması: Uygulama Örnekleri

Tıkanıklık fiyatlandırması trafik sıkışıklığını azaltmak için araç kullanımını düzenleyen bir politikadır. Bu yaklaşım belirli zaman dilimlerinde veya belirli bölgelerde araç kullanımını ücretlendirerek trafik yoğunluğunu azaltmayı hedefler. Nobel ödüllü ekonomist William S. Vickrey tarafından 1960’larda ortaya atılan bu fikir, 1975’te Singapur’da ilk kez uygulanmış ve büyük başarı elde etmiştir. Bu sistem, sonraki yıllarda Avrupa’nın çeşitli şehirlerinde, örneğin Milan, Stockholm ve Londra gibi, yaygın olarak benimsenmiştir.

Trafik sıkışıklığı fiyatlandırması uygulanan şehirlerde trafik sıkışıklığında %10 ila %40 arasında bir azalma görülmüştür. Ayrıca, toplu taşıma kullanımında %5 ila %15 arasında artış olduğu ve hava kirliliğinin azaldığı gözlemlenmiştir. Örneğin, Stockholm’de yedi ay süren bir pilot uygulama sonucunda, nitrojen oksit seviyelerinde %8,5 ve partikül madde miktarında %13’lük bir düşüş kaydedilmiştir.

2003’ten bu yana Londra Trafik Sıkışıklığı Ücretlendirme Bölgesi (San Francisco Country Transportation Authority, 2020)

İstanbul’da Trafik Sıkışıklığı ve Hava Kirliliği Sorunu

2021 yılında, İstanbul’un sera gazı emisyonları ülke genelindeki emisyonların yaklaşık %10’unu oluşturdu. Bu emisyonların büyük bir kısmı enerji tüketiminden (%64) kaynaklanırken, ulaştırma sektörü (%28) de önemli bir paya sahiptir. Karayolu, demiryolu ve denizyolu taşımacılığı, şehirdeki sera gazı emisyonlarının ana kaynakları arasında yer alırken, havacılık sektörü de eklenirse bu oran daha da yükselmektedir.

INRIX’in 2022 Global Traffic Scorecard listesine göre, İstanbul dünyanın en yoğun trafik yaşanan şehirleri arasında 16. sırada yer almaktadır. Ortalama trafikte kaybedilen zamanın 89 saat olduğu belirtilmektedir. Kıtalara göre ayrılan listenin Asya kısmında ise İstanbul ilk sırada.

INRIX’in 2022 Global Trafik Skor Kartı’na göre, Asya kıtasındaki en yoğun trafik yaşanan şehirleri

Trafik sıkışıklığına ek olarak, İstanbul’da hava kirliliği de endişe verici bir seviyededir. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB)’nin hava kalitesi ölçümlerine göre, 2021 yılında ortalama partikül madde (PM10) konsantrasyonu 38,2 µg/m3 iken, bu rakam 2022’de %9’luk bir artışla 41,5 µg/m3’e yükselmiştir. Dünya Sağlık Örgütü’nün tavsiye ettiği üst limit ise yılda ortalama 15 µg/m3’tür. Bu durum, İstanbul’un hava kirliliği konusunda ciddi bir sorunla karşı karşıya olduğunu göstermektedir.

İstanbul Tıkanıklık Fiyatlandırması

İstanbul, 2019’da düzenlenen C40 Belediye Başkanları Zirvesi’nde İBB tarafından “Deadline 2020” taahhüdüyle önemli bir adım attı. Bu taahhüt, İstanbul’un 2050’ye kadar karbon nötr ve dirençli bir kent olma hedefini benimsedi.

Bu hedef doğrultusunda, İstanbul’un sürdürülebilirlik ve dirençlilik yolculuğunu hızlandırmak amacıyla Şehirlerde Sürdürülebilir Kentsel Hareketlilik için Avrupa Birliği Desteği (İstanbul SKUP) oluşturuldu. Paydaşların katılımıyla şekillenen bu plan, “Düşük Karbona Geçiş”, “Kesintisiz Aktarma ve Entegrasyon” ve “Trafik Tıkanıklığının Azaltılması” olmak üzere üç temel tema altında 26 ana projeyi içeriyor.

“Trafik Tıkanıklığının Azaltılması” teması altında 8 ana proje (İPA, 2023)

Düşük karbona geçiş tema kapsamında, kentin ulaşım sistemini çevre dostu hale getirmeyi ve sera gazı salımlarını azaltmayı hedefleyen projelerden biri, Düşük Salım Bölgeleri (DSB) uygulaması. Bu uygulama sayesinde, standartlara uymayan araçlar belli bölgelere giremeyecek; ancak “kirleten öder” prensibiyle belirlenen ücreti ödeyerek bu bölgelere giriş yapabilecekler. İlk DSB pilot projesi Eminönü’nde (Tarihi Yarımada) hayata geçirilecek ve daha sonra Kadıköy’de (Moda) uygulanması planlanıyor. “Tıkanıklık Fiyatlandırması” adı verilen bu uygulama, trafik sıkışıklığını azaltma amacı güden yenilikçi bir yaklaşım olarak dikkat çekiyor.

Sonuç

Trafik sıkışıklığı ve hava kirliliği, şehirlerde yaşayanların önemli sorunları arasında yer alıyor. Ancak tıkanıklık fiyatlandırması gibi yenilikçi politika ve uygulamaların benimsenmesi, bu sorunların çözümünde önemli bir adım olabilir. Özellikle İstanbul gibi büyük metropollerin, tıkanıklık fiyatlandırması politikasını ciddi bir şekilde değerlendirmesi ve uygulaması, daha temiz, daha güvenli ve daha yaşanabilir bir şehir ortamının oluşturulmasına önemli katkılar sağlayabilir. Bu politika, bölgenin trafik sıkışıklığının en yoğun olduğu merkezi bölgelerde trafiği azaltarak ve toplu taşıma sistemlerine yönelik önemli finansal kaynakları artırarak etkili bir şekilde çalışacaktır.

GEOTAB. (2021). What causes traffic congestion? https://www.geotab.com/blog/traffic-congestion/

Haberport. (2023). İstanbul’un trafik sorununa dev çözüm: SKUP. https://www.haberport.com/gundem/istanbul-un-trafik-sorununa-dev-cozum-skup-105824h

INRIX. (2023). INRIX 2022 Global Traffic Scorecard. https://inrix.com/scorecard/

İstanbul Planlama Ajansı. (2023). KENT GÜNDEMİNE BAKIŞ: İstanbul’da Sürdürülebilir Ulaşıma Doğru.https://ipa.istanbul/wp-content/uploads/2023/11/KENT-GUNDEMI-SURDURULEBILIR-ULASIM-2.pdf

Ley, A. (2023). Congestion Pricing Is Coming. Its Opponents Are Still Furious. The New York Times: https://www.nytimes.com/2023/12/01/nyregion/congestion-pricing-report-nyc.html

Robare, M. (2023). The Cost of Congestion. URBANSDK: https://www.urbansdk.com/blog/traffic-congestion-cost

Trafton, A. (2009). Mathematicians take aim at ‘phantom’ traffic jams. MIT News Office: https://news.mit.edu/2009/traffic-0609

US DOT. (2022). Congestion: A National Issue. US DOT: https://ops.fhwa.dot.gov/aboutus/opstory.htm

Uyduranoğlu, P. D. (2024). Trafik Sıkışıklığı Fiyatlandırması İstanbul’a Çare Olabilir. İklim Haber: https://www.iklimhaber.org/trafik-sikisikligi-fiyatlandirmasi-istanbula-care-olabilir/

Son Yazılar

Trafik Sıkışıklığı ve Hava Kirliliği: Tıkanıklık Fiyatlandırması Çözüm Olabilir mi?
Trafik Sıkışıklığı ve Hava Kirliliği: Tıkanıklık Fiyatlandırması Çözüm Olabilir mi?

Günümüzde, şehirlerde yaşayan bireylerin karşılaştığı en büyük sorunlardan biri trafik sıkışıklığı ve buna bağlı olarak artan hava kirliliği olarak öne çıkmaktadır. Bu sorunlar ekonomik kayıpların yanı sıra çevresel ve...

Daha fazla oku
Siyah Karbon: Küresel Isınma ve Sağlık Üzerindeki Etkileri
Siyah Karbon: Küresel Isınma ve Sağlık Üzerindeki Etkileri

Güneş ışığını emerek atmosferi ısıtmasıyla tanınan siyah karbon, buzulların erimesinden ekstrem hava olaylarına kadar birçok olumsuz etkiye yol açıyor. Siyah Karbon Nedir? Siyah karbon, fosil yakıtların, biyoyakıtların ve biyokü...

Daha fazla oku
Toz Taşınımı Nedir?
Toz Taşınımı Nedir?

Toz taşınımı, atmosferdeki toz partiküllerinin hareket etmesi veya taşınması sürecidir. Bu partiküller genellikle rüzgar, termal hareketler, fırtınalar veya insan etkisiyle atmosferde taşınabilirler. Toz taşınımı, genellikle çöll...

Daha fazla oku
Sera Gazları ve Hava Kirleticileri
Sera Gazları ve Hava Kirleticileri

İklim değişikliği, günümüzde insanlığın karşılaştığı en büyük küresel sorunlardan biridir ve kökeni sanayi devriminden bu yana fosil yakıtların aşırı kullanımı, endüstrileşme, arazi kullanımındaki değişiklikler, orman...

Daha fazla oku
Avrupa Birliği ve ABD Hava kalitesi Standartlarını Güncelledi
Avrupa Birliği ve ABD Hava kalitesi Standartlarını Güncelledi

Hava kirliliği, günümüzde dünya çapında çevresel sağlık sorunlarının en önde gelen nedenlerinden biri olarak karşımıza çıkıyor. Bu kritik durumu ele alarak, hem Avrupa Birliği (AB) hem de Amerika Birleşik Devletleri (ABD) gibi k...

Daha fazla oku
Coğrafi Çevre Koşullarının Hava Kirliliği Üzerine Etkileri
Coğrafi Çevre Koşullarının Hava Kirliliği Üzerine Etkileri

Sağlıklı ve yaşam kalitesi yüksek, yaşanabilir fiziksel bir çevre için hava kalitesinin sağlanması büyük önem taşımaktadır. Ancak, günümüz kentleri, sadece beşeri faktörlerle değil, aynı zamanda coğrafi çevre koşullarla birl...

Daha fazla oku
Hava Kalitesinin Kolay Anlaşılması: Hava Kalitesi İndeksi
Hava Kalitesinin Kolay Anlaşılması: Hava Kalitesi İndeksi

Günümüzde hava kirliliği insan hayatına etki eden en tehlikeli sağlık sorunlarından biri kabul edilmektedir. Hava kalitesinin sağlanması pek çok açıdan hükümetler için önemli bir mesele haline gelmiştir. Bununla ilişkili olarak da ...

Daha fazla oku
Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (ESRS) ve Hava Kirliliği: Şirketlerin Gelecekteki Sorumlulukları ve Raporlama Standartları
Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (ESRS) ve Hava Kirliliği: Şirketlerin Gelecekteki Sorumlulukları ve Raporlama Standartları

31 Temmuz 2023 tarihinde Avrupa Komisyonu tarafından onaylanan düzenleme, Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi’ne (CSRD) tabi olan şirketleri, 2024 finansal döneminden itibaren raporlarını Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlam...

Daha fazla oku
COP28: Sağlığı Öne Çıkarmaya Çalışan Yeni Bir İklim Vizyonu
COP28: Sağlığı Öne Çıkarmaya Çalışan Yeni Bir İklim Vizyonu

COP28 BAE İklim ve Sağlık Bildirgesi, sağlığı iklim müzakerelerinin odak noktasına yerleştirerek özellikle hava kirliliği, aşırı hava olayları ve bulaşıcı hastalıklara karşı küresel bir çözüm arayışını vurgulamaktadır. ...

Daha fazla oku
PM2.5 Ölçümünde Yenilikçi Çözüm: Sensörler
PM2.5 Ölçümünde Yenilikçi Çözüm: Sensörler

Günümüzde, hava kirliliği ve özellikle partikül madde (PM) seviyeleri konusunda artan endişeler, sensörlerin hava kalitesi izlemede önemli bir rol oynamasına neden olmaktadır. Bu sensörler, geleneksel ölçüm cihazlarına göre daha uygu...

Daha fazla oku