PM2.5 Kirliliği ve Etkileri

Küresel bir tehdit olan PM2.5, gözle görülemeyen küçüklükte olmalarına rağmen, vücudumuza nüfuz edip ciddi sağlık sorunlarına yol açmaktadır.

Partikül madde, toz, kurum, kir, duman ve sıvı damlacıkları dahil olmak üzere havada bulunan parçacıkları ifade eder. PM2.5, çıplak gözle görülemeyecek kadar küçük (saç telinin yaklaşık 1/30’u kadar) olmasına rağmen, insan sağlığı ve çevre üzerinde büyük etkilere sahiptir. Son yıllarda, hem dış ortamda hem de iç ortamda halk sağlığına yönelik en önemli çevresel risklerden biri olarak sıralanmaktadır. 

PM2.5 Nedir?

Partikül madde terimi, havada bulunan çeşitli parçacıkları ifade eder ve bu parçacıklar genellikle toz, kurum, kir, duman ve sıvı damlacıkları gibi unsurların karışımından oluşur. Bu partiküller, çeşitli kaynaklardan kaynaklanabilir ve farklı boyutlarda olabilir. PM2.5 (veya ince partiküller) terimi, çapı 2.5 mikrometreden küçük olan partikül maddeyi ifade etmektedir. Bu küçük partiküllerin havada birikmesi ve solunması, sağlık sorunlarına yol açabilir, bu nedenle bu partikülün ölçümü hava kalitesini değerlendirmek ve sağlık risklerini anlamak için önemli bir parametre haline gelmiştir.

Kaynakları Nelerdir?

PM2.5, genellikle endüstriyel faaliyetler, trafik emisyonları (dizelli motorlu taşıtlar), ev kullanımındaki yakıtların yanması (kömür ve fuel-oil kullanılması) ve doğal kaynaklar gibi çeşitli kaynaklardan kaynaklanabilir. Ayrıca, atmosferdeki diğer kirleticilerin kimyasal reaksiyonları sonucunda da oluşabilir. Örneğin, bu kaynaklar atmosferde azot oksitler (NOx) gibi diğer kirleticileri üretebilirler, bunlar daha sonra atmosferde ince partiküllere dönüşebilmektedir. Kirlilik seviyeleri yüksek olduğunda havanın kalın ve puslu görünmesine neden olabilirler.

Rüzgarlar aracılığıyla yüz binlerce mil uzak bölgelere taşınabilen partiküller, sadece sağlık üzerinde değil, aynı zamanda ekosistemlere de zarar verebilir. Ayrıca, besin dengesini değiştirdikleri kıyı sularına ve nehir havzalarına taşınabilirler. Parçacık kirliliği mahsullere ve ormanlara yerleştiğinde bitki örtüsüne zarar verebilir ve atmosferdeki ışığın emilme ve dağılma özelliklerini değiştirerek görünürlüğü etkileyebilir. Bu durum, yerel sıcaklık değişimlerine ve yağış desenlerine yol açabilir.

En Çok Kim Etkileniyor?

Dünya üzerindeki çoğu insan, zararlı düzeylerde PM2.5 kirliliğine maruz kalmaktadır. Çocuklar, hamile kadınlar, yaşlılar, kalp ve akciğer hastalıkları olan kişiler de dahil olmak üzere bazı insan grupları, hava kirliliğinden diğerlerine göre daha fazla etkilenmektedir. Ayrıca, az gelişmiş ülkelerdeki insanlar, sosyoekonomik durumları veya etnik kökenleri nedeniyle, daha yüksek düzeyde hava kirliliğine maruz kalma olasılıkları daha yüksektir ve bu durum, daha ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. En yüksek maruziyetler Asya, Afrika ve Orta Doğu’da meydana gelmektedir. PM2.5 seviyeleri en yüksek olan 10 ülke şunlardır: Hindistan, Nepal, Nijer, Katar, Nijerya, Mısır, Moritanya, Kamerun, Bangladeş ve Pakistan.

PM2.5’in sağlık üzerindeki etkileri özellikle ciddidir çünkü bu partiküller solunum sisteminden dolaşım sistemine geçebilir ve tüm vücuda yayılabilir. Bu durum özellikle endişe vericidir çünkü 2019’da bu kirliliğine uzun süreli maruz kalmanın dünya çapında 4,14 milyon ölüme katkıda bulunduğu belirlenmiştir. Aslında, milyonlarca ölümün neredeyse yüzde 80’i gerekli önlemler alınsa önlenebilir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), PM2.5’in hava kalitesi değerlendirmelerinde önemli bir gösterge olduğunu belirtmiş ve bu tür partikül kirliliğinin küresel bir endişe kaynağı olduğunu vurgulamıştır. Ayrıca, DSÖ 2013 yılında Partikül Madde’yi kanserojen ilan etmiştir.

DSÖ, 2021 yılında halk sağlığını korumak için belirlediği güncel sınır değerleri içinde, PM2.5 için kısa vadeli standartın (günlük ortalama) 15 µg/m3 ve uzun vadeli standartın (yıllık ortalama) 5 µg/m3 olduğunu ifade etmiştir. Ancak, Türkiye’de PM2.5 ölçümleri henüz yeterince yaygın olmadığı gibi, bu konuda bir mevzuat da bulunmamaktadır. Bu durum, hava kalitesinin izlenmesi ve sağlık risklerinin değerlendirilmesi açısından önemli bir boşluğu işaret etmektedir.

2019’da nüfus ağırlıklı yıllık ortalama PM2.5 konsantrasyonları

Maruziyetin Sağlık Etkileri

Kısa süreli maruziyet, kulak, burun ve boğaz tahrişine neden olabilir, ancak bu tahriş genellikle hava kirliliği seviyeleri düştüğünde azalır. Ancak, bu kısa süreli maruziyet aynı zamanda alt solunum yolu hastalıkları olan alerji, astım, kronik obstrüktif akciğer hastalığı ve bronşiti tetikleyebilir ve kötüleştirebilir. Kalp hastalığı olan bireylerde ise PM2.5’e kısa süreli maruziyet, ritim bozukluklarına, kalp krizlerine ve hatta ölüme yol açabilir. Daha da endişe verici olanı, günlük düşük seviyelerde bile ince partiküllerin ölümcül olabilmesidir.

Araştırmalar, PM2.5 partikül kirliliğine uzun süre maruz kalmanın, doğumdan yaşlılığa kadar olan her aşamada ciddi sağlık etkilerine neden olduğunu göstermektedir. Uzun süreli maruz kalmaya atfedilebilen sağlık etkileri arasında iskemik kalp hastalığı, akciğer kanseri, kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH), alt solunum yolu enfeksiyonları (zattüre gibi), inme, tip 2 diyabet, olumsuz doğum sonuçları ve hatta erken ölme olasılığı bulunmaktadır.

2019’da Hava Kirliliğine Bağlı Olarak Küresel Ölümlerin Yüzdesi (Nedenlere Göre)

PM2.5 Etkileri Nasıl Azaltılabilir?

Bu kirliliğinin etkilerini azaltmak için öncelikle toplum bilincini artırmak ve bireyleri çevresel etkilerini azaltmaya teşvik etmek, kapsamlı bir stratejinin temelini oluşturur. Kentlerde PM2.5’in çoğunlukla insan kaynaklı (trafik, ısıtma vb.) olduğu düşünüldüğünde, bu bilinçlendirme çabaları büyük önem taşır. Bu amaçla, hava kalitesi izleme ve uyarı sistemlerinin kurulması gerekmektedir.

Günümüzde hızla yaygınlaşan hava sensörleri, gerçek zamanlı izleme imkanı sağlayarak anlık hava kalitesi değerlendirmesi yapabilir ve insanların günlük maruziyetlerini anlamalarına, sağlık bilincini artırmalarına ve çevresel davranış değişikliğine yardımcı olur. Düşük emisyonlu araçları teşvik etmek, toplu taşıma kullanımını artırmak, orman koruma önlemleri almak, çöp yakmanın kontrol altına alınması ve temiz enerji kaynaklarının kullanımını teşvik etmek gibi stratejiler, PM2.5 emisyonlarını önemli ölçüde azaltabilir. 

Kaynakça

American Lung Association. (2023). Hava Kirliliğinin Sağlığa Etkisi.

Dünya Sağlık Örgütü. (2021). DSÖ Küresel Hava Kalitesi Yönergeleri: Partikül Madde ( PM2.5 ve PM10), Ozon, Azot dioksit, Kükürt dioksit ve Karbon monoksit.

Feng, S., Gao, D., Liao, F., Zhou, F., & Wang, X. (2016). Ortam PM2.5’in sağlığa etkileri ve potansiyel mekanizmalar. Ekotoksikoloji ve Çevre Güvenliği (128), 67-74.

IQAir. (2015). PM2.5.

State of Global Air. (2020). Hava Kirliliğinin Sağlığa Etkileri.

Temiz Hava Hakkı Platformu. (2019). Partikül Madde (PM 2.5) Politika Notu: Sağlık Etkileri ve Dünya’dan Mevzuat Örnekleri.

Son Yazılar

Coğrafi Çevre Koşullarının Hava Kirliliği Üzerine Etkileri
Coğrafi Çevre Koşullarının Hava Kirliliği Üzerine Etkileri

Sağlıklı ve yaşam kalitesi yüksek, yaşanabilir fiziksel bir çevre için hava kalitesinin sağlanması büyük önem taşımaktadır. Ancak, günümüz kentleri, sadece beşeri faktörlerle değil, aynı zamanda coğrafi çevre koşullarla birl...

Daha fazla oku
Hava Kalitesinin Kolay Anlaşılması: Hava Kalitesi İndeksi
Hava Kalitesinin Kolay Anlaşılması: Hava Kalitesi İndeksi

Günümüzde hava kirliliği insan hayatına etki eden en tehlikeli sağlık sorunlarından biri kabul edilmektedir. Hava kalitesinin sağlanması pek çok açıdan hükümetler için önemli bir mesele haline gelmiştir. Bununla ilişkili olarak da ...

Daha fazla oku
Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (ESRS) ve Hava Kirliliği: Şirketlerin Gelecekteki Sorumlulukları ve Raporlama Standartları
Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (ESRS) ve Hava Kirliliği: Şirketlerin Gelecekteki Sorumlulukları ve Raporlama Standartları

31 Temmuz 2023 tarihinde Avrupa Komisyonu tarafından onaylanan düzenleme, Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi’ne (CSRD) tabi olan şirketleri, 2024 finansal döneminden itibaren raporlarını Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlam...

Daha fazla oku
COP28: Sağlığı Öne Çıkarmaya Çalışan Yeni Bir İklim Vizyonu
COP28: Sağlığı Öne Çıkarmaya Çalışan Yeni Bir İklim Vizyonu

COP28 BAE İklim ve Sağlık Bildirgesi, sağlığı iklim müzakerelerinin odak noktasına yerleştirerek özellikle hava kirliliği, aşırı hava olayları ve bulaşıcı hastalıklara karşı küresel bir çözüm arayışını vurgulamaktadır. ...

Daha fazla oku
PM2.5 Ölçümünde Yenilikçi Çözüm: Sensörler
PM2.5 Ölçümünde Yenilikçi Çözüm: Sensörler

Günümüzde, hava kirliliği ve özellikle partikül madde (PM) seviyeleri konusunda artan endişeler, sensörlerin hava kalitesi izlemede önemli bir rol oynamasına neden olmaktadır. Bu sensörler, geleneksel ölçüm cihazlarına göre daha uygu...

Daha fazla oku
PM2.5 Kirliliği ve Etkileri
PM2.5 Kirliliği ve Etkileri

Küresel bir tehdit olan PM2.5, gözle görülemeyen küçüklükte olmalarına rağmen, vücudumuza nüfuz edip ciddi sağlık sorunlarına yol açmaktadır. Partikül madde, toz, kurum, kir, duman ve sıvı damlacıkları dahil olmak üzere havada ...

Daha fazla oku
Okullardaki İç Mekan Hava Kalitesi: Kirleticilerin Rolü ve Sağlık Etkileri
Okullardaki İç Mekan Hava Kalitesi: Kirleticilerin Rolü ve Sağlık Etkileri

Okullardaki iç mekan hava kalitesi, öğrencilerin sağlığını, performansını ve öğrenme deneyimini etkileyen kritik bir faktördür. Okullar, öğrencilere sadece bilgi kazandırmakla kalmayıp aynı zamanda kişisel gelişimlerine de katkı...

Daha fazla oku
Hava Kirliliği Çözümlerinde Uygun Maliyetli Sensör Teknolojileri
Hava Kirliliği Çözümlerinde Uygun Maliyetli Sensör Teknolojileri

Dünya nüfusu hızla arttıkça, artan enerji kullanımı, endüstrinin gelişimi ve şehirleşmeyle birlikte ortaya çıkan hava kirliliği, insan sağlığı ve çevre üzerinde ciddi tehditler oluşturmaktadır. Ancak, bu sorununu anlamak, izleme...

Daha fazla oku
1 Ekim 2023'de Başlayan Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması: Hava Kirliliği ve Çevresel Etkileşimler
1 Ekim 2023'de Başlayan Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması: Hava Kirliliği ve Çevresel Etkileşimler

1 Ekim 2023’de başlayan Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM), sadece karbon emisyonları ile değil, aynı zamanda hava kirliliğiyle mücadelede de önemli bir adım olmuştur. İklim değişikliği ile mücadelede atılan her adı...

Daha fazla oku
Kentsel Hava Kirliliği: Kaynaklar ve Kirleticiler
Kentsel Hava Kirliliği: Kaynaklar ve Kirleticiler

2019 yılında Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), hava kirliliğini “insan sağlığı için karşı karşıya olduğumuz en ciddi çevresel tehdit” olarak tanımladı. Bu tehdidi göz ardı etmek, kendi sağlığımızı ve çevremizi dah...

Daha fazla oku
Let's Connect