Siyah Karbon: Küresel Isınma ve Sağlık Üzerindeki Etkileri

Güneş ışığını emerek atmosferi ısıtmasıyla tanınan siyah karbon, buzulların erimesinden ekstrem hava olaylarına kadar birçok olumsuz etkiye yol açıyor.

Kaynak: NOAA, Unsplash

Siyah Karbon Nedir?

Siyah karbon, fosil yakıtların, biyoyakıtların ve biyokütlenin kısmen yanması sırasında ortaya çıkar. Bu süreçte oluşan – gözle görülemeyecek boyutlardaki – siyah karbon partiküllerin çapları 2.5 mikrondan (PM2.5) daha küçüktür.

Ancak, boyutlarına rağmen siyah karbon partikülleri yüksek küresel ısınma potansiyeline sahip oldukları için kısa ömürlü iklim kirleticileri olarak kabul edilir. Atmosfere salındıklarında güneş ışığını emerek atmosferin ısınmasına sebep olurlar. Buna ek olarak siyah karbon, partikül maddenin en güneş enerjisi emici bileşeni olarak bilinir. CO2’den bir milyon kat daha fazla enerji tutması ile siyah karbon atmosferdeki iklim değişikliği üzerinde büyük bir etkiye sahiptir.

Bununla birlikte, siyah karbonun sağlık üzerindeki etkileri de endişe vericidir. Siyah karbon her yıl milyonlarca yaşamı kaybeden en büyük çevresel sağlık riski olan ince partikül madde (PM2.5) nin önemli bir parçasıdır. Bu partiküllerin solunması, solunum ve kardiyovasküler hastalıklar, kanser ve hatta doğum kusurları gibi ciddi sağlık sorunlarına neden olmaktadır. 

Siyah Karbonun Kaynakları

2019’daki Comparative Emissions Data Sets (CEDS) verilerine göre, siyah karbonun küresel antropojenik kaynakları oldukça çeşitlidir. En büyük katkı %43 ile konut ısınmasından gelir. Bu rakam, dünya genelinde hala geleneksel yakıtların (örneğin, odun ve kömür) kullanımının yaygın olduğunu ve bu yakıtların yanmasıyla ortaya çıkan siyah karbonun atmosfere salınımının önemli olduğunu göstermektedir. Ulaşım sektörü de %23’lük bir pay ile önemli bir rol oynar. Bu da dizel motorlu araçların, özellikle yoğun trafik bölgelerinde, atmosfere siyah karbon salınımında önemli bir rol oynadığını gösterir. Endüstriyel faaliyetler de siyah karbon emisyonlarına %11’lik bir katkıda bulunur. Bu veriler siyah karbonun küresel kaynaklarının çeşitliliğini ve farklı sektörlerin emisyonlara olan katkısını göstermektedir.

Siyah Karbonun Ana Antropojenik Kaynakları (CEDS, 2019)

Siyah karbon kaynakları coğrafi bölgelere bağlı olarak da önemli ölçüde değişiklik gösterir.  Örneğin, Asya ve Afrika’da, geleneksel olarak kullanılan konut katı yakıtlar, atmosfere büyük miktarda siyah karbon salınımına neden olurken, batı ülkelerinde dizel motorlar bu kirleticinin başlıca kaynaklarından biri haline gelmiştir. Ancak, kaynaklar sadece ulaşım ve konutlardan gelmekle kalmaz; doğal afetlerin, özellikle orman yangınlarının da emisyonlara katkısı büyüktür.

Amerika Birleşik Devletleri’nin küresel siyah karbon emisyonlarındaki payı yaklaşık olarak %8 civarındadır ve bu emisyonların çoğu dizel motorlardan, orman yangınlarından, konut ısıtmasından ve endüstriyel faaliyetlerden kaynaklanmaktadır.

Kaynak: Yuliia Huzenko, Unsplash.

Siyah Karbonun Çevresel Etkileri

Siyah karbon parçacıklarının atmosferdeki ortalama ömrü sadece 4 ila 12 gün arasındadır. Siyah karbon emisyonları, küresel ısınma, kar ve buzun erimesi, muson ve hava modelleri, sel riski, sıcak stres ve halk sağlığını etkiler.

Siyah karbonun Kuzey Kutbu’nda ve diğer buzullaşmış bölgelerdeki etkisi özellikle dikkat çekicidir. Buz ve karda biriktiğinde, yüzey albedo’sunu azaltarak güneş ışığını daha çok emerler ve böylece yüzeyi ısıtırlar. Bu etki, Arktik, Himalaya ve And Dağları gibi buzulların erimesini hızlandırarak sadece 1750’den bu yana 0,04°C’lik bir ısınmaya katkıda bulunmuştur.

Yeni araştırmalar, Grönland’ın buz ve karının son yıllarda karardığını ve albedosunun yüzyılın sonuna kadar yüzde 10 veya daha fazla azalmasının beklendiğini gösteriyor. Bu da Grönland’ın gelecekte daha fazla erime riski altında olduğunu gösteriyor. 

Ancak siyah karbonun etkisi sadece buzullarla sınırlı değil. Yağış desenlerinde ve muson sistemlerinde değişiklikler, siyah karbonun bölgesel etkileri arasındadır. Hidrolojik döngüyü yavaşlatarak daha kurak koşullara yol açabilirler. Özellikle de siyah karbonun küresel hidrolojik hassasiyet üzerindeki etkisi, CO2’ninkinin neredeyse iki katıdır. Bu da aşırı hava olaylarının aerosollere, özellikle de siyah karbona, daha duyarlı olduğu anlamına gelir. Batı Afrika ve Hindistan’daki muson modellerini bozmada ve tehlikeli sıcak hava dalgalarının etkilerini kötüleştirmede önemli rol oynamaktadır.

Kaynak: Akshar Dave, 2020. Hindistan’da yağışlı bir gün. Unsplash

Siyah Karbonla Mücadele 

Siyah karbonla mücadeledeki mevcut durum, umut verici bir ilerleme göstermekten ziyade beklenenin altında kalmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü, siyah karbonun sağlık üzerindeki potansiyel etkilerini vurgulamış olmasına rağmen, ulusal ve bölgesel hava kalitesi standartları özellikle siyah karbonu hedef almamaktadır. Bu durum, bu partikülle mücadelede net bir yol haritasının eksikliğini ve finansmanın yetersizliğini göstermektedir.

Bölgesel anlaşmalar, siyah karbonun PM2.5’in önemli bir bileşeni olarak kabul etmesine rağmen, emisyonların raporlanmasını zorunlu kılmamaktadır ve uygulanabilirliği coğrafi olarak sınırlıdır. Bu da siyah karbonla mücadelede tutarlı bir yaklaşımın eksikliğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, siyah karbonuna karşı özel ve yaygın eylemler gerçekleşmemekte ve hedefli düzenleme ve azaltma çabaları maalesef yetersiz kalmaktadır.

Siyah Karbonu Azaltmak için Neler Yapılmalı?

  • Temiz Enerji Kullanımı: Temiz enerji kaynaklarına geçiş, özellikle yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelme, siyah karbon emisyonlarını azaltmanın etkili bir yoludur. Evsel ısıtma için fosil yakıtların yerine güneş enerjisi, rüzgâr enerjisi veya biyokütle gibi yenilenebilir enerji kaynakları kullanılmasını teşvik edilmelidir.
  • Temiz Ulaşım: Daha verimli ve temiz taşıma sistemlerinin teşvik edilmesi, siyah karbon emisyonlarını azaltabilir. Elektrikli araçlar, hibrit araçlar ve toplu taşıma gibi düşük karbonlu ulaşım seçenekleri, fosil yakıt kullanımını azaltarak hava kirliliğini ve karbon emisyonlarını düşürebilir.
  • Politika ve Düzenlemeler: Ulusal ve uluslararası düzeyde çevresel düzenlemelerin ve politikaların oluşturulması ve uygulanması, siyah karbonla mücadelede önemli bir rol oynar. Emisyon standartlarının belirlenmesi, karbon vergilerinin uygulanması ve yenilenebilir enerji teşvikleri gibi politika araçları, siyah karbon emisyonlarını azaltmaya yönelik çabalara destek sağlar.
  • Hava Kalitesinin İzlenmesi ve Yönetimi: PM2.5 siyah karbonu da içerdiği için bu nedenle, PM2.5 seviyelerinin izlenmesi, siyah karbonun atmosfere salınmasını azaltmaya yönelik politikaların etkinliğini değerlendirmede önemli bir araçtır. Bu seviyelerin izlenmesi, hava kirliliği seviyelerinin belirlenmesinde ve siyah karbon emisyonlarının azaltılmasına yönelik politikaların etkinliğinin değerlendirilmesinde önemli bir rol oynar.

Kaynakça

CCAC. (2024). Siyah Karbon. https://www.ccacoalition.org/short-lived-climate-pollutants/black-carbon

Cho, R. (2016). Siyah Karbonun Zarar Verici Etkileri. Columbia Climate School: Climate, Earth, and Society: https://news.climate.columbia.edu/2016/03/22/the-damaging-effects-of-black-carbon/

Clean Air Fund, CSTEP, Berkeley Air Monitoring Group, Orbis Air, & Daniel McDougall. (2023). Kara Karbon Üstesinde Eylem Durumu: İklim devrilme noktalarından kaçınmak, dayanıklılık oluşturmak ve temiz hava sağlamak. https://www.cleanairfund.org/resource/black-carbon/

EPA. (2013). Kara Karbon Araştırması ve Gelecek Stratejileri. https://www.epa.gov/sites/default/files/2013-12/documents/black-carbon-fact-sheet_0.pdf

Son Yazılar

Trafik Sıkışıklığı ve Hava Kirliliği: Tıkanıklık Fiyatlandırması Çözüm Olabilir mi?
Trafik Sıkışıklığı ve Hava Kirliliği: Tıkanıklık Fiyatlandırması Çözüm Olabilir mi?

Günümüzde, şehirlerde yaşayan bireylerin karşılaştığı en büyük sorunlardan biri trafik sıkışıklığı ve buna bağlı olarak artan hava kirliliği olarak öne çıkmaktadır. Bu sorunlar ekonomik kayıpların yanı sıra çevresel ve...

Daha fazla oku
Siyah Karbon: Küresel Isınma ve Sağlık Üzerindeki Etkileri
Siyah Karbon: Küresel Isınma ve Sağlık Üzerindeki Etkileri

Güneş ışığını emerek atmosferi ısıtmasıyla tanınan siyah karbon, buzulların erimesinden ekstrem hava olaylarına kadar birçok olumsuz etkiye yol açıyor. Siyah Karbon Nedir? Siyah karbon, fosil yakıtların, biyoyakıtların ve biyokü...

Daha fazla oku
Toz Taşınımı Nedir?
Toz Taşınımı Nedir?

Toz taşınımı, atmosferdeki toz partiküllerinin hareket etmesi veya taşınması sürecidir. Bu partiküller genellikle rüzgar, termal hareketler, fırtınalar veya insan etkisiyle atmosferde taşınabilirler. Toz taşınımı, genellikle çöll...

Daha fazla oku
Sera Gazları ve Hava Kirleticileri
Sera Gazları ve Hava Kirleticileri

İklim değişikliği, günümüzde insanlığın karşılaştığı en büyük küresel sorunlardan biridir ve kökeni sanayi devriminden bu yana fosil yakıtların aşırı kullanımı, endüstrileşme, arazi kullanımındaki değişiklikler, orman...

Daha fazla oku
Avrupa Birliği ve ABD Hava kalitesi Standartlarını Güncelledi
Avrupa Birliği ve ABD Hava kalitesi Standartlarını Güncelledi

Hava kirliliği, günümüzde dünya çapında çevresel sağlık sorunlarının en önde gelen nedenlerinden biri olarak karşımıza çıkıyor. Bu kritik durumu ele alarak, hem Avrupa Birliği (AB) hem de Amerika Birleşik Devletleri (ABD) gibi k...

Daha fazla oku
Coğrafi Çevre Koşullarının Hava Kirliliği Üzerine Etkileri
Coğrafi Çevre Koşullarının Hava Kirliliği Üzerine Etkileri

Sağlıklı ve yaşam kalitesi yüksek, yaşanabilir fiziksel bir çevre için hava kalitesinin sağlanması büyük önem taşımaktadır. Ancak, günümüz kentleri, sadece beşeri faktörlerle değil, aynı zamanda coğrafi çevre koşullarla birl...

Daha fazla oku
Hava Kalitesinin Kolay Anlaşılması: Hava Kalitesi İndeksi
Hava Kalitesinin Kolay Anlaşılması: Hava Kalitesi İndeksi

Günümüzde hava kirliliği insan hayatına etki eden en tehlikeli sağlık sorunlarından biri kabul edilmektedir. Hava kalitesinin sağlanması pek çok açıdan hükümetler için önemli bir mesele haline gelmiştir. Bununla ilişkili olarak da ...

Daha fazla oku
Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (ESRS) ve Hava Kirliliği: Şirketlerin Gelecekteki Sorumlulukları ve Raporlama Standartları
Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (ESRS) ve Hava Kirliliği: Şirketlerin Gelecekteki Sorumlulukları ve Raporlama Standartları

31 Temmuz 2023 tarihinde Avrupa Komisyonu tarafından onaylanan düzenleme, Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi’ne (CSRD) tabi olan şirketleri, 2024 finansal döneminden itibaren raporlarını Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlam...

Daha fazla oku
COP28: Sağlığı Öne Çıkarmaya Çalışan Yeni Bir İklim Vizyonu
COP28: Sağlığı Öne Çıkarmaya Çalışan Yeni Bir İklim Vizyonu

COP28 BAE İklim ve Sağlık Bildirgesi, sağlığı iklim müzakerelerinin odak noktasına yerleştirerek özellikle hava kirliliği, aşırı hava olayları ve bulaşıcı hastalıklara karşı küresel bir çözüm arayışını vurgulamaktadır. ...

Daha fazla oku
PM2.5 Ölçümünde Yenilikçi Çözüm: Sensörler
PM2.5 Ölçümünde Yenilikçi Çözüm: Sensörler

Günümüzde, hava kirliliği ve özellikle partikül madde (PM) seviyeleri konusunda artan endişeler, sensörlerin hava kalitesi izlemede önemli bir rol oynamasına neden olmaktadır. Bu sensörler, geleneksel ölçüm cihazlarına göre daha uygu...

Daha fazla oku