Toz Taşınımı Nedir?

Toz taşınımı, atmosferdeki toz partiküllerinin hareket etmesi veya taşınması sürecidir. Bu partiküller genellikle rüzgar, termal hareketler, fırtınalar veya insan etkisiyle atmosferde taşınabilirler. Toz taşınımı, genellikle çöllerden veya kuru arazilerden kaynaklanan toz fırtınalarıyla ilişkilidir, ancak sanayi, tarım faaliyetleri veya araç trafiği gibi insan faaliyetleri de toz taşınımına katkıda bulunabilir. Mineral toz partiküllerinin (çöl tozları) atmosferde belirgin varlığının ana nedenleri arasında kuraklık ve çölleşme yer almaktadır.

2 Nisan 2015’te şehri saran kum fırtınasının ortasındaki Dubai metro treni ilerlerken görülüyor. Marwan Naamani / AFP Photo

Her yıl çöllerden atmosfere karışan toz miktarı yaklaşık olarak 2 milyar ton olarak tahmin edilmektedir. Dünyadaki ana toz kaynakları arasında Sahra Çölü (Afrika), Arabistan Yarımadası, Asya’daki Gobi ve Taklamakan Çölleri ile Güney Amerika ve Avustralya’daki çöller bulunmaktadır. Sahra bölgesinden atmosfere yayılan yıllık toz miktarı, Dünya genelinde tüm kaynaklardan salınan toz miktarının yaklaşık yarısına denk gelir. Sahra’dan sonra gelen önemli toz kaynakları ise sırasıyla Ortadoğu ile Orta ve Güney Asya’dır. Afrika ve Ortadoğu bölgelerinden kaynaklanan tozlar, Dünya yıllık toz salımlarının yaklaşık %70’ini oluşturur.

Çöl Tozu Nedir?

Atmosferde katı ve sıvı halde asılı olan küçük parçacıklar olarak tanımlanan Aerosoller (Partikül Maddeler) doğal veya insan kaynaklı (antropojenik) nedenlerden ortaya çıkabilmektedir. Deniz spreyleri, çöl tozları ve volkanlar doğal kaynaklardır. Çöl tozları (mineral toz partikülleri) ise atmosferde yer alan en baskın aerosol çeşitlerinden biridir.

Tarihi Haziran 2020 Sahra Tozu bulutunun 18 Haziran’da çekilmiş görünür bir uydu görüntüsü. NASA / Wikimedia Commons / Public Domain

Atmosferde belirgin bir varlık gösteren ve mineral toz partikülleri olarak bilinen çöl tozları, dünya ekosistemi üzerinde önemli bir rol oynamaktadır. Ekosistemler üzerinde faydaları olduğu kadar zararı da bulunan mineral bakımından zengin olan bir Afrika tozudur. Çöllerden yükselen tozlar, atmosferin üst tabakalarına yayılarak uzun mesafeler kat etmektedir.

Toz Taşınımı Olayının Etki Alanı

Toz taşınımı olayının etki alanı oldukça geniş olabilir ve birkaç kilometrekarelik bir alandan yüzlerce kilometrekarelik bir alana kadar değişebilir. Örneğin, büyük çöl fırtınaları, çöllerden gelen toz partiküllerini binlerce kilometre uzaklığa taşıyabilir ve geniş bölgeleri etkileyebilir. Çöllerden havaya kalkan tozlar, atmosferin üst tabakalarına doğru yükselerek uzun mesafeleri aşmaktadır. Bu toz partiküllerinin büyük olanları genellikle kaynak bölgelerinin yakınlarında birikirken, daha küçük olanlar binlerce kilometrelik mesafeleri kat edebilirler.

Çöl tozunun başlıca küresel kaynakları ve taşınma yolları. (Middleton (2020))

Sahra Çölü’nden kalkan tozlar, rüzgarlar tarafından Avrupa, Akdeniz, Karayipler ve Kuzey Amerika gibi uzak bölgelere kadar taşınabilir ve bu bölgelerde hava kalitesini, güneş ışığını ve bitki örtüsünü etkileyebilir. Bu nedenle, toz taşınımı olaylarının etki alanı oldukça geniş ve değişken olabilir, bununla birlikte tozun miktarı, taşınım mesafesi ve hava koşulları gibi faktörler etki alanını belirleyen önemli faktörlerdir.

Toz Taşınımının Etkileri

Toz taşınımı, ekosistemler üzerinde çeşitli etkilere sahiptir. Örneğin, toz partikülleri bitkilerin fotosentez yeteneklerini etkileyebilir, toprak verimliliğini azaltabilir ve su kaynaklarına doğrudan veya dolaylı olarak mineral ve organik madde ekleyebilir. Ayrıca, insan sağlığı üzerinde de etkileri vardır; özellikle solunum yolu hastalıklarını tetikleyebilir veya ağırlaştırabilir. Bu nedenle, toz taşınımı ve toz partiküllerinin kontrolü ve yönetimi çevresel ve sağlık açısından önemlidir.

Özellikle Sahra bölgesi olmak üzere, çöllerden atmosfere karışan tozların uzun mesafeleri aşarak okyanusları ve Amazon yağmur ormanlarını beslediği ve değerli mineraller taşıdığı bilinmektedir. Ancak kum ve toz fırtınaları, kronik sağlık sorunları olanlarla birlikte hamile, yaşlı ve çocuklar için risk oluşturur. Ayrıca, ulaşım sektörünü (hava, kara ve deniz ulaşımını) ve sosyo-ekonomik hayatı olumsuz etkileyen bir faktör olarak öne çıkmaktadır.

Mineral açısından zengin tozlar, çeşitli ortamlarda hava, kara ve okyanusla etkileşime girerken, birçok farklı yoldan hem faydalı hem de zararlı etkilere sahiptir. Örneğin, Sahra tozunda bulunan demir ve fosfor gibi mikro besin maddeleri, kara ve fitoplanktonlar gibi deniz bitkilerininm beslenebilmesini sağlayarak uygun ortamda büyümelerine yardımcı olur. Bu etkileşimler, ekosistemlerin biyolojik dengesini etkilerken çeşitli canlı türlerinin yaşam döngüsünü destekleyebilir veya engelleyebilmektedir.

Türkiye’de Toz Taşınımı Tahminlemeleri ve Genel Durumu

Batı Asya, Orta Doğu ve Kuzey Afrika için Toz Taşınımı tahminleri, Meteoroloji Genel Müdürlüğü tarafından üretilmekte ve çevrimiçi olarak yayınlanmaktadır. Bu tahminler, ECMWF-CAMS (European Centre for Medium Range Weather Forecasts-Copernicus Atmosphere Monitoring Service) modeli kullanılarak üç günlük periyotlar halinde, üç saatlik zaman aralıklarıyla oluşturulur. Ayrıca, saatlik uydu toz ürünleri de aynı web adreslerinde sunulmaktadır. Bu veriler, hava kalitesinin izlenmesi ve toz taşınımının etkilerinin anlaşılması için önemli bir kaynak sağlamaktadır.

Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Günlük Tahmin (Tarih: 02.04.2024 Saat:16:03)

Türkiye atmosferindeki uzun yıllar (2003-2022) alansal ortalama Aerosol Optik Derinliği (AOD) değerleri incelendiğinde; Türkiye’nin güney doğusunun en yoğun aerosol miktarına (toz taşınımına) maruz kaldığı görülmektedir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi dışında, İç Anadolu Bölgesinin güneydoğusu ve Akdeniz Bölgesinin doğusu atmosferdeki aerosollerin en yoğun olduğu alanlar olarak karşımıza çıkmaktadır.

Türkiye, Orta Doğu ve Afrika kaynaklı çöl tozlarından etkilenmektedir. Ülkemize olan toz taşınımı, Basra alçak basınç merkezinin daha etkili olduğu ilkbahar, sonbahar ve yaz aylarında daha yoğun olarak gerçekleşmektedir. Toz taşınımından en fazla Güneydoğu Anadolu Bölgesi etkilendiği ancak toz taşınımının kuvvetli olduğu bazı durumlarda yurt genelinde bir etkilenmeden söz edilebilmektedir.

Tüm bunlar değerlendirildiğinde; toz taşınımı, insan sağlığına, çevreye ve iklim değişikliğine zararlı etkileri olan önemli bir çevresel faktördür. Bu nedenle, toz taşınımının izlenmesi, anlaşılması ve kontrol edilmesi, hava kalitesinin korunması ve insan sağlığının güvence altına alınması için önemlidir.

Kaynakça:

T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Meteoroloji Genel Müdürlüğü. 2019. Toz Taşınımı Tahmini Bilgi Notu

T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Meteoroloji Genel Müdürlüğü. Türkiye ve Çevresi Aerosol (Toz Taşınımı) Analizleri 2003-2022

NASA, Earth Observatory. Bits of the Sahara on the Move

National Library of Medicine. 2018. Road dust and its effect on human health: a literature review

Treehugger. Saharan Dust: Definition, Properties, and Impact

Scientific Figure on ResearchGate. 2020. Dust and Health: Challenges and Solutions

Wikimedia Commons. 2020. File:Saharan Dust

Son Yazılar

Toz Taşınımı Nedir?
Toz Taşınımı Nedir?

Toz taşınımı, atmosferdeki toz partiküllerinin hareket etmesi veya taşınması sürecidir. Bu partiküller genellikle rüzgar, termal hareketler, fırtınalar veya insan etkisiyle atmosferde taşınabilirler. Toz taşınımı, genellikle çöll...

Daha fazla oku
Sera Gazları ve Hava Kirleticileri
Sera Gazları ve Hava Kirleticileri

İklim değişikliği, günümüzde insanlığın karşılaştığı en büyük küresel sorunlardan biridir ve kökeni sanayi devriminden bu yana fosil yakıtların aşırı kullanımı, endüstrileşme, arazi kullanımındaki değişiklikler, orman...

Daha fazla oku
Avrupa Birliği ve ABD Hava kalitesi Standartlarını Güncelledi
Avrupa Birliği ve ABD Hava kalitesi Standartlarını Güncelledi

Hava kirliliği, günümüzde dünya çapında çevresel sağlık sorunlarının en önde gelen nedenlerinden biri olarak karşımıza çıkıyor. Bu kritik durumu ele alarak, hem Avrupa Birliği (AB) hem de Amerika Birleşik Devletleri (ABD) gibi k...

Daha fazla oku
Coğrafi Çevre Koşullarının Hava Kirliliği Üzerine Etkileri
Coğrafi Çevre Koşullarının Hava Kirliliği Üzerine Etkileri

Sağlıklı ve yaşam kalitesi yüksek, yaşanabilir fiziksel bir çevre için hava kalitesinin sağlanması büyük önem taşımaktadır. Ancak, günümüz kentleri, sadece beşeri faktörlerle değil, aynı zamanda coğrafi çevre koşullarla birl...

Daha fazla oku
Hava Kalitesinin Kolay Anlaşılması: Hava Kalitesi İndeksi
Hava Kalitesinin Kolay Anlaşılması: Hava Kalitesi İndeksi

Günümüzde hava kirliliği insan hayatına etki eden en tehlikeli sağlık sorunlarından biri kabul edilmektedir. Hava kalitesinin sağlanması pek çok açıdan hükümetler için önemli bir mesele haline gelmiştir. Bununla ilişkili olarak da ...

Daha fazla oku
Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (ESRS) ve Hava Kirliliği: Şirketlerin Gelecekteki Sorumlulukları ve Raporlama Standartları
Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (ESRS) ve Hava Kirliliği: Şirketlerin Gelecekteki Sorumlulukları ve Raporlama Standartları

31 Temmuz 2023 tarihinde Avrupa Komisyonu tarafından onaylanan düzenleme, Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi’ne (CSRD) tabi olan şirketleri, 2024 finansal döneminden itibaren raporlarını Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlam...

Daha fazla oku
COP28: Sağlığı Öne Çıkarmaya Çalışan Yeni Bir İklim Vizyonu
COP28: Sağlığı Öne Çıkarmaya Çalışan Yeni Bir İklim Vizyonu

COP28 BAE İklim ve Sağlık Bildirgesi, sağlığı iklim müzakerelerinin odak noktasına yerleştirerek özellikle hava kirliliği, aşırı hava olayları ve bulaşıcı hastalıklara karşı küresel bir çözüm arayışını vurgulamaktadır. ...

Daha fazla oku
PM2.5 Ölçümünde Yenilikçi Çözüm: Sensörler
PM2.5 Ölçümünde Yenilikçi Çözüm: Sensörler

Günümüzde, hava kirliliği ve özellikle partikül madde (PM) seviyeleri konusunda artan endişeler, sensörlerin hava kalitesi izlemede önemli bir rol oynamasına neden olmaktadır. Bu sensörler, geleneksel ölçüm cihazlarına göre daha uygu...

Daha fazla oku
PM2.5 Kirliliği ve Etkileri
PM2.5 Kirliliği ve Etkileri

Küresel bir tehdit olan PM2.5, gözle görülemeyen küçüklükte olmalarına rağmen, vücudumuza nüfuz edip ciddi sağlık sorunlarına yol açmaktadır. Partikül madde, toz, kurum, kir, duman ve sıvı damlacıkları dahil olmak üzere havada ...

Daha fazla oku
Okullardaki İç Mekan Hava Kalitesi: Kirleticilerin Rolü ve Sağlık Etkileri
Okullardaki İç Mekan Hava Kalitesi: Kirleticilerin Rolü ve Sağlık Etkileri

Okullardaki iç mekan hava kalitesi, öğrencilerin sağlığını, performansını ve öğrenme deneyimini etkileyen kritik bir faktördür. Okullar, öğrencilere sadece bilgi kazandırmakla kalmayıp aynı zamanda kişisel gelişimlerine de katkı...

Daha fazla oku